P L É T O R A #3

Xénero e creación colectiva

Gustaríame comezar reflexionando en base a un concepto tan innovador como estraño, a aplicación de xénero ás persoas. O concepto de xénero referido ás persoas xurde nos anos corenta por unha necesidade da mediciña para enmarcar aos recéns nados intersexuais e non, como se podería pensar, dos movementos feministas que acabaron utilizandoo de maneira contestataria. Xorde pois da mediciña oficial que necesitaba encadrar, por tanto conceptualizalo nun modo de pensamento totalmente innovador nado do capitalismo, dunha redución e dunha polarización.

Por iso antes de avanzar gustaríame introducir tres cuestións ou pensamentos. Unha é a “fantasia de aceptación". Utilizareina no senso no que aceptas a túa función e crees que fas por ti mesma a elección e polo tanto actúas en consecuencia e con autonomía; ("O que pode un corpo", Jordi Claramonte). Outra é a Doxa ou "esfera de poder". Unha esfera de opinión onde persoas que teñen poder déixanse seguir a cegas. Hai Doxa alí onde existe un conxunto de practicas sociais que son consideradas normais nun contexto social que son aceptadas sen cuestionamentos. (Pierre Bourdieu, Platón). A terceira é a "Herexía" ( Silvia Federicci), isto é, un concepto controvertido ou novedoso nun sistema de crenzas que entra en conflito coa doxa establecida.

Unha das doxas que impera nesta sociedade está intrínsicamente relacionada coa aceptación de roles inferiores reservados ás persoas de sexo feminino. Só falando en termos de bipolaridade admítese esta doxa: a aceptación do home como centro da sociedade, a familia heterosexual ou os arquetipos patriarcais a imitar, aínda que sexa con outras maneiras sexuais de relación, como sustento e forma de organización. Estes estereotipos aliméntanse da economía, por tanto do capitalismo, e non poderían sobrevivir sen as súas diferenzas: perversión e violencia simbólica, fantasía de aceptación, convencións da procura do éxito ou do que ten máis valor...etc. En ningún caso están os coidados no centro da (vida) importancia social, nin o altruísmo, nin o ecoloxismo, nin o coidado do conxunto da túa sociedade, como pasaba nas aldeas fai nada e segue pasando actualmente.

Por outra banda as herexías ou herexes, nesta doxa ou noutras pertencentes á mesma como cultura ou intelectualidade, son absorvidas ou xustificadas formando parte e cumprindo determinada función dentro desa esfera. Se a herexía ten forza suficiente para actuar de maneira creativa pode crear unha nova forma a seguir, é enton cando a doxa actúa con agresividade. Só é posible actuar fora da doxa hexemónica creando asi mesmo outra pero fora da súa orixe.

Pensando dun xeito piramidal onde o hexemónico traballa afirmando verdades incuestionabeis é onde se dilucida claramente unha estratexia a longo prazo, pingueira a pingueira vaise afirmando e levando o pensamento da sociedade a unha fantasía de aceptación, a que conveña para uns fins concretos. Se non se acepta a esfera, todo o que ocorre dentro dilúese porque non existe un acordo que o interiorice, se non se acepta a fantasía elimínase ese poder externo e fantasioso.

É por iso que o propio enunciado que expomos é unha trampa, estariamos a aceptar esa fantasía como unha homoxeneidade, reducindo e redundando na falta de singularidade a través dos xéneros. Entendendo por xénero o construto conceptual moderno de dous grupos diferenciados a través dos seus órganos sexuais e dun comportamento común, masculino ou feminino. E que é obxecto de estudo, dentro da súa función, nunha sociedade cunha cultura de violencia simbólica cara as mulleres e por suposto cara o terceiro sexo –que por certo acaba de recoñecerse en Alemaña como vinculante–.

Dende este punto de vista, vou analizar como a finais do século vinte e principios do vinteún, tomando como referente unha parte moi concreta de transmisión oral como é Bergantiños, Tordoia ou Avión, en grupos folclóricos esa doxa de poder, como se pode observar esa fantasía de aceptación e como calquera herexía foi e é apartada ou expulsada desas esferas de poder.

Primeiro quixera abordar os termos de tradición, tradicionalismo e folclore. Tradición; propoño: transmisión da cultura de creación colectiva de xeracións en xeracións, sen liderados, en comunidade e dunha maneira sistémica, sen pretensións de uniformidade nin de poder, excepto o de poder ter no caso da música e do baile, un transo en base a uns códigos que foron postos a proba por centos e miles de persoas do que só permaneceu o que realmente lles valeu a todas para esa comuñón entre elas mesmas e coa natureza. Tradicionalismo; propoño: ideoloxía que pretende manter estáticas as formas dunha comunidade. Folclore; propoño: aquilo que representa un pobo ou unha comunidade.

Poderíase pensar que a través do tradicionalismo preténdese manter estáticas as formas da tradición. pero espero poder demostrar ou cando menos abrir debate sobre como o que se fai é levar formas de expresión artísticas a unha esfera de poder nova –contemporánea, non sistémica, con liderados claros sobre todo masculinos e coa convivenza da fantasía de aceptación–, de xeito semellante ao que expuña Jordi Claramonte en "O que pode un corpo" en relación ao militarismo e a pornografía en relación coas operacións conceptuais e mecánicas que o poder efectuou sobre os corpos de militares e prostitutas e dos importantes cambios que estas provocaron nelas/neles.

A primeira vez que vin ás mulleres tocar a pandeireta tiña 13 anos. Foi na Costa da Morte, saíron dunha adega en Imende, dixéronme que tocaba mal a pandeireta e puxéronse a tocar a ribeirana. Foi tal impresión que non sabía que facer con esa expresión tan forte, telúrica, armoniosa, artística, expansiva, emocionante e tan real como unha flor silvestre, chea de beleza e contundencia. Despóis daquelo estiven a ir polas aldeas de Galicia durante 20 anos. A primeira incursión foi no verxel de finais dos anos 80 de Bergantiños. Homes e mulleres mesturábanse sen demasiadas diferenzas de feminidade ou masculinidade. Homes sensuais, artísticos, creativos, divertidos, amantes das mulleres e entre eles o contacto físico. Mulleres fortes, divertidas, atrevidas, sexuais, bailadoras, creativas, donas dos sons da festa, tocadoras; dirixindo elas sempre a música e por tanto o baile, sen máis pretensión que a de o poder facer.

Iso foi o que vin, sempre elas tocando para amenizar a festa e ledicia e recoñecemento de todos polas boas intérpretes e bailadoras:

Muñeira ribeirana ou empunada de Cerqueda

"Muiñeira dá ribeira, muiñeira ribeirana
muiñeira de Cerqueda tóquocha de boa ghana"

"En Crequeda non hai homes, hainos menos na ribeira
hainos de media polaina, hainos de polaina enteira"

Sexualidade libre, aceptación e carencia de tabús cos organos sexuais.

"Daia volta dalredor, así fai ou que ben baila así fai ou bailadore
Este punto de bailar este punto bailador
este punto de bailar, halo de facer millore"

Xogo e xuízas do baile

"vaina levando na volta, na volta vaina levando
bótallo brazo por riba e vaina acariñando"

Dirixir o contacto físico e aceptación en comunidade

"toca miña pandeireta se non heite de rachar
que me costáchelos cartos axúdamos a ghanare"

Forza, baixo unha mirada capitalista masculina

"Andivéchete alabando que te quería i te quiero
agora te alabarás que te quería i te degho"

Autoafirmación pública, alleas a moralidades de doxas contemporáneas. Utilización do castelán para imprimir máis desprezo.

Convivenza da matrilinialidade e sexualidade libre. Mulleres e homes que pertencían ou pertencemos a outra maneira de organización familiar. A consanguinidade paterna non tiña relevancia e por suposto estaba mesturado o xudeo cristianismo coa moral imposta no franquismo. Estas formas de comunicación deixan moi patente que a forza da creación colectiva en Galicia nos centos de micro habitats que a conforman perdurou cunha pegada única o que nos permite saber se a doxa actual pertence ao pasado ou pola contra absorbe as formas artísticas xustificando a propia doxa cun pasado tradicional que, como acabo de definir, expón serias dúbidas.

Mulleres xogando cos homes, entre elas, bailando con eles e elas, sacando punto en fronte da persoa que escolleron para bailar dicíndose, como repentistas brasileiras ou regueifeiras que son, coplas improvisadas no momento, á vista, sen perversión, elas e eles.

Arzúa

Vou a Bardaos en Tordoia. Temos que falar co cura para que non haxa problema. Homes a unha beira mulleres á outra. Sorrisos por recordos do transo dos escesos vividos en comunidade, achéganse, ninguén se atreve a dar o primeiro paso, pero cando arrincan comezan aturuxos, risas, bailes increibles de formas complicadas... . Falando cun paisano de Bardaos de como moceaban nos anos trinta dime que as mozas de antes eran moito máis listas, que o pasaban moi ben pero que había que ter coidado porque moitas veces saían mal parados, por iso rían moito e interacionaban con elas de ti a ti nunha ausencia total de submisión.

Bardaos

A finais dos 80 chegou a revolución das pandereteiras mediante as recollidas de campo ás cidades. Coruña, Santiago e Vigo loitan en concursos cos grupos folclóricos por conseguir recoñecemento artístico (competición androcéntrica). Conségueno. Ese logro prodúcese, sobre todo, pola imitación de novas formas que non estaban recoñecidas pola sección feminina ou polas posteriores asociacións de coros e danzas e moito menos polo ballet folclórico Rei de Viana. Ás pandereteiras, isto, deulles unha forza que aínda que foran sacadas do seu contexto e polo tanto fóra da súa funcionalidade de relación sistémica (como nas aldeas) e a pesar de ser unha imitación performativa, tocoulle a fibra á poboación galega coma se nela espertase unha memoria xenética, como lles pasa ás pequenas ou ás maiores occidentais desmemoriadas cos tambores africanos.

Con esta expresión musical tan primixénia e tan nova para a escena folclórica, comézase a adaptar a doxa de poder económica-social do mundo globalizado ao que se ía vendo nas aldeas. Non afirmo que sexa algo consciente –xustamente iso é o máis interesante e extrapolable a calquera operación conceptual–, pero creo que en certos foros habería que comezar a cuestionarse se os acordos que manexamos son escollidos ou veñen impostos mediante violencia simbólica, están a condicionar as nosas vidas e, por extensión, no interior das doxas que crean, perxudicando seriamente ás persoas, ás culturas. ou simplemente eliminando a nosa historia recente ou como vin e constatei directamete na ecoloxía da nosa musico-danza contemporánea de transmisión oral polo tanto nos seráns urbanitas.

Nos grupos folclóricos, chamados tradicionais, as tocadoras pasan a un segundo plano. Nas filas dos grupos moi militarizados están a bailar, non coa parella senón cos propios homes ou mulleres cos que deben e teñen que gardar unha fila perfecta. Só cabe expresarse dunha maneira androcéntrica no seu conxunto, por exemplo: sempre é un home quen marca o punto para que todos-as o sigan. Nas recollidas de campo só se grava a conciencia todas as expresións artísticas vidas da man de homes ainda que o noventa por cento sexan mulleres, a gravación límitase aos pes do bailador.

Hai mil formacións que se poden dar na tradición sistémica, por exemplo tres pandeireteiras e só unha parella de mulleres bailando, un home e unha muller sacando punto, ela ou él segundo lles cadre. Na maioría dos casos a graza está en que ser quen de adiviñar o movemento que vai facer a túa parella, sendo esa a verdadeira comunicación dos corpos. Ese é o xogo e o que che fai ser bo ou boa bailadora. Realmente do que se trata é de ceibar o ser salvaxe rozando o involuntario, en comunidade, mediante unha linguaxe artística de comunicación aceptada por todos-as.

Mangoeiro

Nos grupos folclóricos fanse as montaxes no escenario desde ese punto de vista económico-social. Búscase ata a saciedade homes que bailen porque aínda que a realidade é que hai moitas mulleres que se apuntan a baile tradicional ou floclórico non parece suficiente e semella que queda pobre sen esa exaltación do xénero masculino que reflicten todos os grupos. A actitude das mulleres é de sumisión, feminina (baixo a conceptualización moderna do xénero), así cho indican, é algo que nin se cuestiona, porque a fantasía de aceptación está totalmente asumida nos roles actuais, xustificada por unha especie de tradicionalismo incuestionable. Como indiquei anteriormente, nada máis lonxe do que vin durante 20 anos. Sorpréndeme enormemente que non se cuestione excepto pola forza que teñen as doxas de poder e esa fantasía que nos fai aceptar e mesmo defender coma se o que facemos o tiveramos feito con auténtica autonomía.

Repítese até a saciedade unha especie de represión simbólica e por contra unha incursión natural dos homes a calquera función por moi maioritariamente que esta sexa feita por mulleres, como ocorre nos grupos de pandereiteros. Por suposto eu, non o vou criticar, pero si exporvos que hai unha representación que entraña a mesma violencia que se da nos medios de comunicación ou na publicidade e que neste caso se supón que representa unha cultura colectiva que temos a sorte de poder falar dela sen a necesidade dun traballo arqueolóxico, xa que centos de persoas puidemos e podedes ver, a pouco que se escarbe, na orixe de algo tan auténtico e peculiar como é a verdadeira creación colectiva de microsociedades.

Non se pode xustificar esta doxa moderna en base á tradición máis ben ao contrario porque as posibilidades de organización son diversas e sobre todo sustentables se se fan colectivamente xa que a súa funcionalidade ten que ser ecolóxica e no caso que vos expoño –e estou segura que se profundamos noutros casos tamén– é moito máis esaxerado cando se constata. De feito se nos remitimos a algo tan popular e hexemónico en España como o flamenco, e colocamos a atención en como bailan elas e eles ou como cantan elas e eles non hai diferenza no sentido estrito do xénero, son salvaxes. Se queremos falar de diferenza habería que falar da guitarra porque semella que a tocan exclusivamente os homes e por como teño os meus propios recordos, parecíame un construto novamente capitalista.Esta reflexión intuitiva hai pouco que a confirmei cando escoitando a documemtalista e investigadora do tema Alicia Cifredo fala de que dende o século XVII sempre tocaron mulleres a guitarra, ata case que era máis tocada por mulleres que por homes, feito que para min non é relevante pero si para a doxa actual de poder capitalista xa que pon en evidencia a manipulación conceptual imposta e como a fantasía de aceptación permite facer pasar todas estas sinais evidentes totalmente desapercividas. O pensamento que vos expoño está baseado en vinte anos de percorrido polas aldeas de Galicia e pola marabilla abraiante que me resultan partículas diminutas de creación colectiva así como a complexidade da evolución do puramente orgánico feito en comunidade. Por pura intuición e atopando outros acordos de vida para min mesma, toda afirmación que en base á tradición pretenda confirmar e manter á mitade da población mundial sometida a unha submisión non o secundo. Paréceme que latexan outros intereses nunha afirmación dese tipo.

Expóñovos aquí unha cuestión apoiada nas reflexións da historiadora Silvia Federicci, autora do libro "Caibán e a bruxa": A doxa de opinión actual non vén do pasado senón dunha parte moi curta da historia recente, a través da queima de bruxas que provocou un contexto lexitimado para erradicar unha parte da sociedade que pertencía a outra realidade onde a súa influencia, tanto na mediciña como na súa propia pertenza á comunidade cos mesmos dereitos de mancomunidade etc, eran tan indomables que se tivo que chegar a métodos tan agresivos e incoherentes como a queima de bruxas. Digo incoherentes xa que a Igrexa non admitía a existencia de máis poder que o de Deus polo que a herexía non era posible na súa propia dogma de fé.

Plantexo un cambio de paradigma sustentado por unha banda na propia experiencia para pór en evidencia como se utilizan e levan os coñecementos das recollidas de campo ás fantasías de aceptación modernas, á reafirmación masculina como centro e a exaltación da feminidade moderna e, en consecuencia, á submisión das mulleres. Plantéxovos unha cuestión: tanto a filosofía como as prácticas sociais son máquinas de produción de verdade (Beatriz Preciado), como nun museo, na universidade ou unha clase onde se imparte folclore. Hai que ter en conta que somos nós quenes as inventamos, máis aló das linguaxes aprendidas a través de expresións artísticas e de creación colectiva. Por tanto sería de vital importancia que non sexan capturadas por unha elite social –a formación clasica musico-danza– ou por unha elite sexual –o home como centro de poder–. Teriamos que tratar de acordar entre todas e todos como abordar esta produción de verdade para evitar a exclusión e avanzar nesta sociedade ou mundo. Por iso é polo que falo das culturas naturais onde as relacións son sistémicas como as nosas pero sen violencia simbólica e sen operacións conceptuais (algo que se debe de saber moi claramente dende o lugar máis alto da pirámide de poder e por iso os cambios comceptuais dende ese lugar son moi difíciles de tornar) pero coa diferenza de que están directamente relacionadas polo que nos plantexaba Hanna Ardent co concepto de labor, formando parte da natureza, case se podería ver a nosa parte mais biolóxica, fóra de toda catalogación de xénero.

Un exemplo claro desa apropiación e catalogación son os significados que manexan os nosos intelectuais. Segundo o dicionario da real academia galega "cultura" é "o conxunto de coñecementos xerais que posúe unha persoa, adquiridos mediante a instrución ou a experiencia. Ou o conxunto de coñecementos, crenzas e costumes que caracterizan as sociedades humanas organizadas, particularmente as máis avanzadas. E pon de exemplo: "Os romanos posuías unha cultura superios á dos bárbaros”. Os ricos teñen cultura e os pobres, como reza a canción, teñen folclore. Canto máis nos afastamos do ecolóxico máis frías e distantes son as relacións. Máis complexo é chegar á información se non pertences a certas capas sociais porque se codifican e elimínase todo atisvo de intuición. entrando xa en métodos cartesianos de aprendizaxe.

Estas acepcións son tan violentas coa tradición oral e visual que creo que temos que comezar a cambiar a conciencía en todos os eidos. Non podemos perder de vista a autoestima da nosa xente, xa non me refiro ás donas da tradición oral en Galicia que son mulleres totalmente empoderadas salvo a que tivo que vivir un sometemento ben facil de executar na posguerra –e aínda así tiña a vía de escape dunha linguaxe para comunicarse de ti a ti e tornar salvaxe–, senón que me refiro ás compañeiras de viaxe no folclore ou na transmisión oral actual, ou nas clases, colocar a atención en non trasladar doxas de poder alleas á propia linguaxe de comunicación.

Pero iso que fomos capaces de intuír nas aldeas, a pouco que se investigou, nesa mestura tan curiosa e de pegada tan pagá, xa non se pode trasladar porque todo ensino leva unha manipulación e aí está o debate: como trasladar unha escena aberta de ensino cara ao diverso. Corremos o risco de ser unha gran máquina de normalización e facer exactamente aquilo que reinvidicabamos nos anos oitenta en contraposición das formas estancadas de sección femenima e de apropiación da realidade, co consecuente adoctrinamento. Expoño este enunciado, "xénero e creación colectiva", para afirmar que non hai xéneros, nunca os houbo e moito menos esa construción moderna da feminidade e masculinidade e moito menos ainda cabe xustificarla co pasado, cunha violencia simbólica tan doada de refutar por permanecer aínda latente nos nosos días.

Expóñovos aquí unha práctica de resistencia á normalización de xéneros esteriotipados vidos doutro lugar, non da creación colectiva transmitida oralmente. Estamos a correr o perigo claro e inminente de ser absorvidos pola doxa actual patriarcal coa consecuente eliminación de todo empoderamiento das nosas compañeiras de viaxe e o esquecemento de algo tan sumamente máxico, telúrico e perfecto como é a creación colectiva de calquera cultura e en particular da relevancia inmensa traida da man das mulleres da miña terra, a vosa, unha por unha, gardando as súas singularidades e sendo capaces de construír relacións e linguaxes musicais que perduraron a través dos séculos.

Foto de portada: Mercedes Peón "Os xoves de Martín Códax", Noé Parga.